Pamięć ciała, czyli jak stres może wywołać ból i choroby

Wyniki morfologii w normie. USG w porządku. RTG kręgosłupa ok. A jednak plecy bolą tak, że wstajesz rano i od razu wiesz, że ten dzień będzie ciężki. Albo żołądek ściska za każdym razem, gdy odbierasz telefon od szefa. Albo kark jest tak spięty, że można by na nim kroić chleb, i żaden masaż nie pomaga dłużej niż dwa dni.

Lekarze wzruszają ramionami. Czasem usłyszysz: “To może stres” i na tym się zazwyczaj kończy. Tylko że stres to nie jest “może”. To bardzo konkretny mechanizm biologiczny, który zostawia ślad w tkankach, mięśniach, powięzi i układzie nerwowym. Twoje całe ciało ma pamięć. I czasem ta pamięć nieźle boli.

W tym artykule tłumaczymy, co tak naprawdę dzieje się w ciele, kiedy emocje nie mają ujścia, gdzie najczęściej “siadają” napięcia emocjonalne i jak zacząć z tym pracować.

Czym jest pamięć ciała?

Można by tutaj podawać trudne i skomplikowane definicje ale to nie w naszym stylu 😉 Dlatego po prostu wyobraź sobie, że ktoś cię nagle przestraszył. Natychmiast napinają się mięśnie karku, ramiona wędrują do góry, oddech staje się płytki, serce przyspiesza. To reakcja układu nerwowego — błyskawiczna, automatyczna, mądra, choć czasem przesadzona. Ciało przygotowuje się do ucieczki lub walki.

Minutę później wiesz, że to był żart. Śmiejesz się. Mięśnie się rozluźniają. Oddech wraca do normy. Cykl jest zamknięty.

Ale co, jeśli podobne “alarmy” uruchamiają się codziennie, przez miesiące, a zamknięcia nigdy nie ma? Szef znowu nawtykał. Ciągle odkładasz trudną rozmowę z partnerem. Znowu tłumisz złość, bo “nie wypada”. Zaciskasz zęby i mówisz, że jest okej, choć nie jest. W głowie snujesz czarne scenariusze, które choć fikcyjne to dla ciała tak samo realne jak prawdziwe zagrożenie. Albo rozpamiętujesz jakieś trudne zdarzenia dniami lub miesiącami, mimo że już dawno minęło.

Układ nerwowy każdy z tych momentów rejestruje i “przechowuje” głównie w postaci napięcia mięśniowego, wzorców oddechowych i gotowości obronnej, która nigdy w pełni się nie wyłącza. To właśnie pamięć ciała. Ale nie taka metaforyczna, tylko całkiem realne, biologiczna.

Co dzieje się w ciele, gdy emocje “nie mają ujścia”

Kiedy mózg rejestruje zagrożenie — nieważne, czy to napastnik, czy trudna rozmowa — uruchamia kaskadę zwaną osią HPA (podwzgórze–przysadka–nadnercza). Nadnercza produkują i dostarczają do krwi kortyzol i adrenalinę. To są hormony mobilizacji: podnoszą poziom cukru we krwi, przyspieszają tętno, napinają mięśnie, wyostrzają uwagę.

Wszystko po to, żeby mieć więcej siły i szybkości aby móc skutecznie walczyć albo uciec.

Ale to mechanizm sprzed tysięcy lat. Dzisiaj w XXI wieku najczęściej nie możesz ani nie potrzebujesz robić ani jednego, ani drugiego. Nie możesz uciec z zebrania. Nie możesz uderzyć szefa (choć czasem fajnie by było, prawda?). Nie możesz płakać w windzie, bo “co powiedzą”. Więc reagujesz jedynym sposobem, jaki masz: blokujesz emocję. Zagryzasz zęby. Skracasz oddech. Napinasz przeponę.

Kortyzol i adrenalina nadal krążą we krwi. Mięśnie nadal są napięte. Układ nerwowy nadal jest w trybie alarmowym, bo nigdy nie dostał sygnału, że zagrożenie minęło. A całe to napięcie nie zostało rozładowane ani walką, ani ucieczką, ani późniejszym śmiechem, otrzepywaniem czy wytrząsaniem (jak u zwierząt).

Rób to przez rok. Dwa. Pięć. I masz przepis na chroniczne bóle i dolegliwości, które w żadnym badaniu nie znajdą wyjaśnienia.

Mapa psychosomatyczna — gdzie zapamiętują się emocje?

Ciało nie jest przypadkowe w tym, gdzie gromadzi napięcie. Różne rejony ciała mają tendencję do “przechowywania” różnych typów przeciążeń emocjonalnych. Można nawet pokusić się o przygotowanie rodzaju mapy i choć wygląda ona trochę jak mistycyzm, to nim nie jest. To raczej wynik lat obserwacji, badań oraz anatomii układu nerwowego i wzorców mięśniowych, które aktywują się przy konkretnych emocjach.

Poniżej prezentujemy taką “mapę” ale warto pamiętać, że jest ona orientacyjna i nie ma stanowić żadnej diagnozy, a jedynie punkt wyjścia do samoobserwacji.

Ważna uwaga: każdy ból czy dolegliwość fizyczna powinny być najpierw (lub również) zbadane przez lekarza. Psychosomatyka to nie alternatywa dla diagnostyki, tylko jej uzupełnienie, które ma sens wtedy, gdy badania nie wyjaśniają dolegliwości.

Dlaczego ból psychosomatyczny jest “prawdziwy”

Panuje takie mylne przekonanie, że dolegliwości psychofizyczne nie są prawdziwe. Że to “tylko w głowie” albo że ktoś sobie wymyśla. Ale to nieprawda i to ważne, żeby o tym wiedzieć.

Badania nad neurologią bólu pokazują, że układ limbiczny (część mózgu odpowiedzialna za emocje) ma bezpośrednie połączenie z układem nerwowym kontrolującym odczuwanie bólu fizycznego. Silne emocje, zwłaszcza te przewlekle tłumione, mogą aktywować te same obszary mózgu, co realne urazy tkanek. Tyle tylko, że w badaniu RTG czy USG tego nie widać.

Już w 1965 roku Ronald Melzack i Patrick Wall opisali tzw. teorię bramki kontrolnej bólu, czyli mechanizm, w którym sygnały emocjonalne i psychiczne mogą dosłownie “otwierać” lub “zamykać” odczuwanie bólu na poziomie rdzenia kręgowego. Stres i tłumione emocje otwierają tę bramkę szerzej.

Twoje ciało nigdy nie kłamie. Ono przez ból i dolegliwości próbuje powiedzieć ci coś, na co umysł przez długi czas nie miał czasu (albo odwagi) aby posłuchać i przyjrzeć się.

3-etapowy proces pracy z napięciem w ciele

Jeśli odczuwasz takie bóle lub dolegliwości, które wydają się nie mieć fizycznej przyczyny to polecamy następujący proces. To nie jest terapia w sensie medycznym. Nie zastąpi też ona wsparcia specjalisty przy poważnych traumach. Ale to narzędzie, które możesz zacząć stosować już dziś, żeby nawiązać kontakt z tym, co trzymasz w ciele. I ze sobą – tak głębiej, lepiej i mocniej.

Etap 1: Zlokalizuj napięcie (body scan)

Usiądź lub połóż się wygodnie. Zamknij oczy. Zacznij od czubka głowy i powoli “skanuj” ciało w dół, rejon po rejonie.

Nie szukaj bólu. Szukaj różnic — miejsc, które czujesz wyraźniej, gdzie jest ciężkość, ciepło, ścisk, drętwienie, albo… pustka. Wszystko jest informacją.

Nie oceniaj. Nie próbuj nic zmieniać. Na tym etapie tylko zauważasz.

Etap 2: Przywitaj się z emocją (somatic tracking)

Kiedy znajdziesz rejon napięcia, zamiast próbować go “rozluźnić” siłą, zbliż się do niego z ciekawością. Jakbyś spotkał nieznajomego, który za chwilę ma ci coś fascynującego powiedzieć.

Zapytaj siebie: gdyby to napięcie miało kolor, jaki by był? A jaki mogłoby mieć kształt? Albo temperaturę? Gdyby mogło powiedzieć jedno zdanie, co by powiedziało? Wyobraź sobie jego fakturę. Im więcej nadasz mu cech fizycznych, tym lepiej.

I nawet jeśli wydaje się to infantylne to wcale nie jest głupotą czy zabawą. To świetny sposób na to, żeby układ nerwowy przestał traktować daną emocję jako zagrożenie i mógł zacząć ją “przetwarzać”. Czyli inaczej mówiąc uwalniać. Badania nad technikami somatycznymi pokazują, że tego rodzaju świadoma, ciekawa uwaga bez oceniania i walki może obniżać mierzalne markery stresu, w tym poziom kortyzolu i wskaźniki zmienności rytmu serca.

Etap 3: Daj emocji ruch lub głos

Energia w przyrodzie nigdy nie znika. Jedynie zmienia formę. Podobnie jest z nami, a emocje to energia, która potrzebuje ujścia – czyli zmiany formy właśnie. Ewolucyjnie zwierzęta “wytrząsają” napięcie po stresie. Dosłownie drżą, trzęsą się lub skaczą czy też machają skrzydłami po ucieczce przed drapieżnikiem i w ten sposób zamykają cykl. Człowiek, żyjąc w cywilizowanym świecie, oddzielił się od tego mechanizmu, przez co energia emocji kumuluje się w nas zamiast zmienić formę i wyjść.

Na szczęście możesz przywrócić ten mechanizm prostymi sposobami. Na przykład poprzez wolny, głęboki wydech z wydawanym dźwiękiem (tak, to działa!). Albo po prostu krzyk, jeśli masz taką możliwość (byle nie na kogoś – bo wtedy zarazisz go swoją emocją). Kilka mocnych uderzeń w poduszkę, worek treningowy czy materac jeśli czujesz złość. Płacz, jeśli masz ku temu przestrzeń. Intensywny ruch, jak skakanie, bieg czy faktyczne wytrząsanie emocji. Ale także pisanie bez cenzury tego, co czujesz.

Ważne aby to było bezpieczne dla Ciebie, innych oraz sprzętów 😉 Cel to nie katharsis dla samego katharsis, tylko zamknięcie cyklu stresowego, który się zaczął, ale nigdy nie skończył.

Kiedy praca z ciałem wymaga wsparcia specjalisty

Opisane techniki działają świetnie przy codziennym, chronicznym napięciu. Ale są sytuacje, kiedy ważne jest sięgnięcie po profesjonalne wsparcie.

Rozważ kontakt z terapeutą lub specjalistą pracy z ciałem, jeśli: objawy są silne i długotrwałe, towarzyszą im intensywne emocje, które wydają się “nie do opanowania”, masz historię traumatycznych doświadczeń (wypadek, przemoc, duże straty), albo czujesz, że sama wiedza i techniki nie wystarczają.

Praca z ciałem — czy to przez fizjoterapię wisceralną, terapię czaszkowo-krzyżową, somatic experiencing czy podejście somatyczne w psychoterapii — może dotrzeć tam, gdzie samo myślenie nie sięga. Ciało reaguje na dotyk i ruch inaczej niż na słowa. Polecamy też sesję oddechów holotropowych lub transformacyjnych (na początku pod okiem specjalisty!).

Jeśli czujesz, że jest źle i potrzebujesz rozmowy z kimś już teraz, możesz skontaktować się z bezpłatnym Centrum Wsparcia pod numerem 800 70 2222 (czynne całą dobę). Pamiętaj, że to nie wstyd prosić o pomoc – to akt odwagi i odpowiedzialności za siebie!

Najczęstsze pytania o pamięć ciała i ból psychosomatyczny

Jeśli dotarłeś/aś tutaj do końca, to już wiesz o swoim ciele więcej niż większość ludzi, którzy chodzą od lekarza do lekarza szukając odpowiedzi w morfologii. Sama lektura tego artykułu to już coś, bo uwaga, którą skierowałeś/aś na to połączenie, zaczyna zmieniać sposób, w jaki twój układ nerwowy rejestruje sygnały.

Jeśli chcesz pójść dalej w tym temacie, polecamy nasze artykuły o sile przekonań i efekcie placebo oraz o tym, dlaczego właściwie chorujemy. Jeśli wolisz coś poczuć niż przeczytać — wejdź na nasze medytacje prowadzone, szczególnie te skupione na ciele.

Ciało mówi cały czas. Trzeba tylko zacząć słuchać.

Wróć do ZDROWIE | Wróć do Wszystkich Artykułów