8 filarów zdrowia, czyli dlaczego chorujemy i jak to zmienić?

Idziesz do lekarza z bólem głowy. Dostajesz tabletkę. Ból mija. Trzy dni później wraca. Lekarz przepisuje mocniejszą tabletkę. Ból mija. Tydzień później wraca. I tak w kółko, aż zaczynasz myśleć, że to po prostu “twój problem” i już tak będzie zawsze.

Brzmi znajomo? Problem w tym, że przez większość życia uczono nas, żeby pytać: co mi dolega? Ale prawie nikt nie pyta: dlaczego mi dolega? 

A to jest znacznie ważniejsze pytanie i dopiero ono prowadzi do prawdziwej przyczyny tego dlaczego chorujemy. Odpowiedź bywa zaskoczeniem dla bardzo wielu osób, bo pomimo sporej wiedzy naukowej na ten temat, nie jest to wciąż wiedza powszechna. Zostań więc i dowiedz się jak wiele w tym temacie zależy od Ciebie.

Dlaczego chorujemy i co naprawdę wpływa na zdrowie?

Przez dekady medycyna działała jak mechanik samochodowy. Coś się zepsuło, więc naprawiamy tę konkretną część. Boli kolano — leczymy kolano. Boli żołądek — leczymy żołądek. I to podejście świetnie się sprawdza, kiedy masz złamanie, uraz albo infekcję bakteryjną. Ale kiedy masz przewlekłe bóle głowy, nawracające problemy z jelitami, chroniczne zmęczenie czy choćby ciągłe przeziębienia, alergie i mnóstwo innych chorób przewlekłych to samo naprawianie “części” zaczyna przypominać łatanie dziurawego wiadra.

W latach 70. psychiatra George Engel zaproponował coś, co dziś brzmi zdroworozsądkowo, ale wtedy było rewolucją: tzw. model biopsychospołeczny. Jego główna teza była prosta: to dlaczego chorujemy nie bierze się wyłącznie z fizycznych problemów ciała. To wypadkowa biologii, psychiki i środowiska społecznego jednocześnie.

Innymi słowy: żeby zrozumieć, dlaczego ktoś choruje, trzeba patrzeć na całego człowieka i jego otoczenie, a nie tylko na jego wyniki badań.

Więc jak to wszystko wygląda w praktyce? Wyobraź sobie, że Twoje zdrowie to budynek na kilku filarach. Kiedy jeden z nich jest za krótki lub go brakuje to cały budynek przestaje być stabilny i bezpieczny. Żaden z tych filarów nie jest ważniejszy od innych. Wszystkie są potrzebne aby budynek mógł spełniać swoją funkcję.

Przyjrzyjmy się im po kolei.

1 filar zdrowia: To, co jesz (i to, czego nie jesz)

Zacznijmy od czegoś, co wszyscy “wiedzą”, ale połowa i tak ignoruje. Jedzenie to nie tylko kalorie i makroskładniki. To informacja, którą wysyłasz do każdej komórki ciała kilka razy dziennie.

Przetworzona żywność bogata w cukier, tłuszcze trans i syntetyczne dodatki działa na organizm jak ciągły, niski poziom alarmu. Wywołuje stany zapalne, a przewlekły stan zapalny to wspólny mianownik wielu chorób cywilizacyjnych: chorób serca, cukrzycy, problemów z tarczycą, a nawet depresji. WHO szacuje, że dzięki odpowiedniej diecie i aktywności fizycznej można byłoby zapobiec nawet 30–50% zgonów z powodu nowotworów.

Ale jest tu pewna pułapka, o której rzadko się mówi: dobre jedzenie samo w sobie nie wystarczy, jeśli jesz je w biegu, z telefonem w ręku, w samochodzie, przy okazji kłótni albo pod presją. Układ trawienny jest bezpośrednio połączony z układem nerwowym, więc kiedy jesteś w trybie “walcz lub uciekaj”, trawienie po prostu nie działa tak jak powinno. Możesz jeść same superfoods, a i tak organizm z tego nie skorzysta, jeśli regularnie jesz w stresie.

2 filar zdrowia: Ruch, ale nie taki, jakiego się boisz

“Musisz więcej ćwiczyć” to zdanie, które słyszało chyba każde pokolenie. I które przez swój ciężar moralizatorski robi więcej szkody niż pożytku, bo kojarzy się z obowiązkiem i wyrzutami sumienia, a nie z przyjemnością.

Więc powiedzmy to inaczej: ciało ludzkie jest zaprojektowane do ruchu. Ale niekoniecznie do biegania maratonów, tylko do zwykłego, codziennego, różnorodnego poruszania się. Kiedy tego ruchu brakuje, zaczynają się problemy nie tylko z mięśniami i stawami, ale z całym metabolizmem, z układem odpornościowym, z nastrojem i z jakością snu.

Regularna aktywność fizyczna obniża poziom kortyzolu (hormon stresu), podnosi poziom serotoniny i endorfin, poprawia insulinowrażliwość i — co ważne — działa jak naturalny “reset” dla układu nerwowego. Osoby, które regularnie się ruszają, są po prostu mniej reaktywne na stres. Ich ciało szybciej wraca do balansu po trudnych sytuacjach.

Dobra wiadomość: nie potrzeba siłowni ani godziny treningów dziennie. 30 minut spaceru robi realną różnicę. Kluczem jest regularność, nie intensywność.

Warto wiedzieć: Twoje kości są generatorami prądu. Kiedy chodzisz, biegniesz albo podnosisz cokolwiek cięższego niż kubek kawy, kolagen w kościach odkształca się mechanicznie i wytwarza słabe impulsy elektryczne. To sygnał dla komórek kostnych: “tu jesteśmy obciążani, tu trzeba budować”. Dlatego właśnie ćwiczenia obciążeniowe chronią przed osteoporozą lepiej niż suplementy wapnia. Dlatego też astronauci po kilku miesiącach w nieważkości wracają z kośćmi jak z waty mimo, że zażywają wszelkie możliwe suplementy.

3 filar zdrowia: Sen — najbardziej niedoceniany lekarz

Gdyby jakaś firma farmaceutyczna wypuściła pigułkę, która:
– doskonale regeneruje komórki i tkanki,
– konsoliduje wspomnienia i reguluje emocje,
– obniża ryzyko chorób serca, cukrzycy i demencji,
– wzmacnia odporność,

…kolejka po nią prawdopodobnie sięgałaby aż po horyzont. Tymczasem taka “pigułka” istnieje. Nazywa się sen. I jest dostępna za darmo dla każdego 😉

Problem w tym, że żyjemy w kulturze, która gloryfikuje niewyspanie. “Wstawaj o 5 rano aby osiągnąć sukces!”, “śpię po 5 godzin i daję radę”, “odeśpię na emeryturze” to zdania, które brzmią jak osiągnięcia, a powinny kojarzyć się z powolnym sabotowaniem zdrowia.

Chroniczne niedobory snu podnoszą bazowy poziom kortyzolu, osłabiają układ odpornościowy i dosłownie zakłócają ekspresję genów odpowiedzialnych za stany zapalne. Czyli dosłownie: kiedy śpisz za mało, Twoje geny “włączają” tryb chorobowy. To nie jest żadna metafora, tylko wyniki badań genetycznych.

4 filar zdrowia: Stres, czyli podstępny sprawca większości chorób

Oto rzecz, którą warto naprawdę zrozumieć, a nie tylko “wiedzieć”: stres nie jest problemem psychologicznym. Stres jest ogromnym problemem fizjologicznym.

Kiedy coś Cię stresuje — kłótnia z partnerem, trudny mail od szefa, korek na autostradzie czy polityka — Twoje ciało robi dokładnie to samo co wtedy, gdy 50 000 lat temu nasz przodek zobaczył drapieżnika mając tylko patyk w ręce. Wydziela kortyzol i adrenalinę, przyspiesza tętno, napina mięśnie, wstrzymuje trawienie i układ odpornościowy (bo po co trawić albo budować odporność, kiedy za chwilę możesz zginąć?). Wyłącza też procesy regeneracyjne.

Problem polega na tym, że drapieżnik przychodził tylko raz na jakiś czas. A maile od szefa, raty kredytu , konflikty rodzinne i kłótnie polityków w TV przychodzą codziennie!

Hans Selye opisał trzy etapy reakcji na stres: alarm, adaptację i wyczerpanie. Jeśli stres trwa zbyt długo, to ciało przestaje sobie z nim radzić, co może prowadzić do całej masy różnych chorób. Przedłużone działanie kortyzolu osłabia odporność i prowadzi do dysfunkcji takich jak schorzenia serca czy zaburzenia metaboliczne.

Mówiąc mocniej i bardziej dosłownie: przewlekły stres wyłącza systemy naprawcze organizmu oraz odporność. Jeśli nigdy nie wychodzisz z trybu “alarm”, ciało nie ma kiedy się regenerować i przestaje walczyć z patogenami, których są wokół Ciebie miliony.

5 filar zdrowia: Emocje i ich tłumienie, czyli bomba z opóźnionym zapłonem

Tu wchodzimy na teren, o którym medycyna konwencjonalna przez długi czas wolała nie rozmawiać i wciąż zbyt mało się o tym mówi. Badania jednak dobitnie pokazują jak ogromny wpływ mają nasze emocje na nasze zdrowie, ale też na całe życie.

Nasze ciało i podświadomość pamiętają wszystkie stłumione emocje i jakby kumulują je w nas. Emocje, od których uciekamy to nie tylko “zły nastrój”. To także napięcie mięśniowe, które nie odpuszcza. To zaburzona praca jelit. To bóle głowy bez “organicznej przyczyny”. To nawracające anginy, alergie, czy przeziębienia na przykład zaraz po lub w czasie konfliktów w związku lub pracy.

Silne sytuacje stresowe, konflikty wewnętrzne, silne emocje i ich tłumienie, nieprawidłowe style radzenia sobie ze stresem, to wszystko może być przyczyną konkretnych objawów fizycznych, takich jak migreny, bóle kości czy stawów, drżenie rąk, dziwne dolegliwości pomimo dobrych wyników badań, itp.

I choć brzmi to jak jakiś mistycyzm, to jednak jest to zwykła i całkiem już dobrze przebadana neurobiologia. Nasz układ nerwowy nie rozróżnia “prawdziwego” zagrożenia od emocjonalnego. Jeśli codziennie “połykasz” złość, tłumisz smutek i udajesz, że wszystko gra, to Twoje ciało to czuje i reaguje. Gdzie? U każdej osoby gdzie indziej. Ktoś dostaje migreny. Ktoś problemów skórnych i wysypek. Ktoś inny napięcia w klatce piersiowej. A jeszcze inna osoba zaczyna mieć uczulenie lub wstaje zmęczona pomimo 8 godzin snu.

Praca z emocjami to nie fanaberia dla “wrażliwców”. To dosłowna profilaktyka zdrowotna. Dlatego koniecznie zajrzyj do naszych artykułów na temat emocji i zacznij się z nimi zaprzyjaźniać.

6 filar zdrowia: Przekonania, czyli programy podświadomości, które Cię sabotują

To jeden z filarów, o którym mówi się najmniej. I który prawdopodobnie ma jeden z największych wpływów na Twoje zdrowie i całe życie.

Czy wiesz co się dzieje, kiedy mówisz sobie: “mam słabą odporność”, “w naszej rodzinie wszyscy mają problemy z ciśnieniem”, “stres to mój naturalny stan”, “nie dam rady tego zrobić” lub “jestem do niczego”? Dosłownie programujesz swój układ nerwowy i hormonalny do konkretnych odpowiedzi. Twoja podświadomość zaczyna realizować to przekonanie jako swoją misję życiową. I po cichu sabotuje prawie wszystko, co robisz. Przekonania kształtują zachowania. Zachowania kształtują nawyki. Nawyki kształtują zdrowie i życie.

Brzmi banalnie? Pewnie tak ael Spróbuj powiedzieć to komuś, kto przez 40 lat słyszał w domu, że “chorować to normalne” albo “dbanie o siebie to egoizm”. Przekonania sięgają głęboko i nie zmieniają się przez samo “pozytywne myślenie”. Ale da się je zmieniać — poprzez świadomą pracę z własnym umysłem.

Piszemy dużo o tym, jak działają przekonania i jak do nich dotrzeć, w artykule o kontrolowaniu myśli i emocji.

7 filar zdrowia: Poczucie wartości i sens życia

Możesz jeść dobrze, ćwiczyć, długo spać i się nie stresować, a mimo to chorować, jeśli nie wiesz po co wstajesz rano.

Brzmi nieco zaskakująco, ale jest w tym dużo prawdy. Badania nad długowiecznością (np. słynne badanie “Blue Zones” obejmujące najdłużej żyjące populacje na świecie) konsekwentnie pokazują, że jednym ze wspólnych mianowników zdrowego, długiego życia jest posiadanie sensu, czyli czegoś, dla czego się żyje. W Japonii nazywają to ikigai.

Poczucie własnej wartości i sens wpływają bezpośrednio na to, jak reagujemy na stres, jak dbamy o siebie, jak radzimy sobie z przeciwnościami. Osoba, która nie czuje się warta dbania o siebie, nie będzie konsekwentnie dbać o zdrowie — nawet jeśli “wie jak”. To nie jest słabość charakteru, tylko głęboka, choć dziwna, logika psychiki.

8 filar zdrowia: Relacje i wspólnota, bo samotność dosłownie nas zabija

Na koniec coś, czego nie znajdziesz w większości artykułów o zdrowym stylu życia. Badania wykazały, że izolacja i samotność to dla człowieka czynniki ryzyka równoważne do wypalania 15 papierosów dziennie i nadużywania alkoholu.

Jesteśmy gatunkiem społecznym. Nasze układy nerwowe dosłownie potrzebują kontaktu z innymi ludźmi, żeby dobrze funkcjonować. Bezpieczna relacja z partnerem, przyjacielem, rodziną, czy społecznością to jeden z najpotężniejszych regulatorów układu nerwowego, jaki istnieje. I jeden z najczęściej ignorowanych.

Samotność, izolacja albo toksyczne relacje, w których cały czas jesteś “na straży” to przewlekły stres wbudowany w codzienność.

Dlaczego chorujemy i jak to zmienić?

No to skoro już znamy podstawowe filary zdrowia to teraz zobaczmy, jak to wygląda zebrane razem. Wyobraź sobie osobę, która:
– je w biegu i słabo śpi,
– pracuje pod ogromną presją i tłumi złość w pracy,
– ma przekonanie, że “i tak jestem słabego zdrowia”,
– jest odcięta od bliskich ludzi,
– nie wie po co właściwie przez to wszystko przechodzi.

Każdy z tych elementów z osobna to “mały problem”. Razem? To gotowy przepis na przewlekłą chorobę i to niekoniecznie jedną.

Co ciekawe poprawa w kilku obszarach jednocześnie zazwyczaj daje efekty, których nie osiągnie żadna pojedyncza tabletka ani żaden pojedynczy “zdrowy nawyk”. Bo zdrowie to cały system połączonych naczyń, nie lista zakupów.

Model biopsychospołeczny zakłada, że na stan zdrowia pacjenta wpływają nie tylko procesy patofizjologiczne, ale również stan psychiczny i kontekst społeczny. I coraz więcej klinicystów po prostu zaczyna to stosować w praktyce.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Jeśli dotarłeś/aś tutaj — prawdopodobnie nie szukasz już kolejnej listy zakazanych produktów ani planu treningowego na sześć tygodni. Szukasz czegoś głębszego. I dobrze, bo właśnie to jest ta praca, która naprawdę zmienia zdrowie.

Samo czytanie tego artykułu było małym krokiem — bo zmieniło pytanie, które zadajesz. Z “co mi dolega?” na “dlaczego mi dolega?”. A to inne pytanie prowadzi do innych wyborów.

Jeśli czujesz, że chcesz pójść głębiej w temat związku stresu, emocji i ciała — zajrzyj do naszego kursu Potęga Samouzdrawiania. A jeśli wolisz zacząć od emocji — nasz artykuł o kontrolowaniu myśli i emocji to dobry następny krok.

Wróć do ZDROWIE | Wróć do Wszystkich Artykułów